рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░
рдЕрдз्рдпाрдп 8
рдоाрдирд╡ рднूрдЧोрд▓ рдХे рдоूрд▓
рд╕िрдж्рдзांрдд
рд╡्рдпाрдкाрд░
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╡рд╕्рддुрдУं
рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рд╕्рд╡ैрдЪ्рдЫिрдХ рдЖрджाрди рдк्рд░рджाрди рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै | рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджो
рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдпा рджो рдкрдХ्рд╖ों рдХा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै | рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рдкрдХ्рд╖ рдмेрдЪрддा рд╣ै рдФрд░
рджूрд╕рд░ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдпा рдкрдХ्рд╖ рдЙрд╕े рдЦрд░ीрджрддा рд╣ै | рд╡्рдпाрдкाрд░ рдмेрдЪрдиे рд╡ाрд▓े рдФрд░ рдЦрд░ीрджрдиे рд╡ाрд▓े рджोрдиों
рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै |
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд╕्рддрд░
рд╡्рдпाрдкाрд░ рджो рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдХिрдпा
рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै | рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
1. рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░
рд╡िрднिрди्рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоाрдУं рдХे рдЖрд░-рдкाрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рдЖрджाрди-
рдк्рд░рджाрди рдХो рдХрд╣рддे рд╣ैं | рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХो рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдЙрди рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो
рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рдпा рддो рд╡े рджेрд╢ рд╕्рд╡рдпं рдЙрдд्рдкाрджिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рдпा
рдЬिрди्рд╣ें рд╡े рдЕрди्рдп рд╕्рдеाрдиों рд╕े рдХा рдХीрдордд рдкрд░ рдЦрд░ीрдж рд╕рдХрддे рд╣ैं |
2. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рдПрдХ рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоाрдУं рдХे рдЕंрджрд░
рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд╣рддे рд╣ै | рджेрд╢ рдХे рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рджूрд╕рд░े
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдЖрджाрди –рдк्рд░рджाрди рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै |
рд╡рд╕्рддु рд╡िрдиिрдордп
рдЬрдм рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд
рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЖрджाрди –рдк्рд░рджाрди рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЗрд╕े рд╡рд╕्рддु рд╡िрдиिрдордп рдХрд╣рддे рд╣ैं | рдЖрджिрдо
рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдЖрд░ंрднिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡िрдиिрдордп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ी рдеा | рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा
рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЖрджाрди –рдк्рд░рджाрди рд╣ोрддा рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рд╡рд╕्рддु рдХे рдмрджрд▓े рдоें рд░ुрдкрдпे рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╡рд╕्рддु
рджी рдЬाрддी рдеी |
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
рдоें рдЖрдк рдХुрдо्рд╣ाрд░ рд╣ोрддे рдФрд░ рдЖрдкрдХो рдПрдХ рдиाрд▓рд╕ाреЫ рдХो рдвूँрдврдиा рдкреЬрддा, рдЬिрд╕े рдЖрдк рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдиाрдП рд╣ुрдП
рдмрд░्рддрдиों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рдФрд░ рдЖрдк рдирд▓рд╕ाреЫ рдХी
рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рдЕрдм्рджрд▓े рдЕрдкрдиे рдмрд░्рддрди рджेрдХрд░ рдЖрджाрди –рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे |
рд░ुрдкрдпे рдЕрдерд╡ा рдоुрдж्рд░ा рдХे рдЖрдЧрдорди
рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрдиिрдордп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдЧрдпा |
рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдордп рдоें рдоुрдж्рд░ा рдХे
рдк्рд░рдХाрд░
рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдоें рдХाрдЧрдЬी рд╡
рдзाрдд्рд╡िрдХ рдоुрдж्рд░ा рдХे рдЖрдЧрдорди рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдЪ्рдЪ рдиैрдЬрдоाрди рдоूрд▓्рдп рд╡ाрд▓ी рджुрд░्рд▓рдн рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рдоुрдж्рд░ा
рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा | рдЬैрд╕े – рдЪрдХрдордХ рдкрдд्рдерд░, рдЕрдм्рд╕ीрдбिрдпрди (рдЖрдЧ्рдиेрдп рдХाँрдЪ),
рдХाрдЙрд░ी рд╢ेрд▓, рдЪीрддे рдХे рдкंрдЬे, рд╣्рд╡ेрд▓ рдХे рджाँрдд, рдХुрдд्рддे рдХे рджांрдд, рдЦाрд▓ें, рдмाрд▓ (рдлрд░) рдорд╡ेрд╢ी,
рдЪाрд╡рд▓, рдкैрдкрд░рдХॉрд░्рди, рдирдордХ, рдЫोрдЯे рдпंрдд्рд░, рддाँрдмा, рдЪाँрджी, рдФрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдЖрджि |
рднाрд░рдд рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╡рд╕्рддु рд╡िрдиिрдордп
рдоेрд▓ (рдЕрд╕рдо рдХे рдЧुрд╡ाрд╣ाрдЯी рдХा рдЬॉрди рдмीрд▓ рдоेрд▓ा)
рдЕрд╕рдо рдХे рдЧुрд╡ाрд╣ाрдЯी рд╕े 35
рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рдЬाрдЧी рд░ॉрдб рдоें рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдЬрдирд╡рд░ी рдоें рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХी рдЛрддु рдХे рдмाрдж рдЬॉрди рдмीрд▓ рдоेрд▓ा
рд▓рдЧрддा рд╣ै | рдпрд╣ рд╕ंрднрд╡рдд: рднाрд░рдд рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдоेрд▓ा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╡िрдиिрдордп рд╡рдпрдмрд╕्рдеा рдЖрдЬ рднी рдЬीрд╡िрдд
(рдк्рд░рдЪрд▓िрдд) рд╣ै | рдЗрд╕ рдоेрд▓े рдХे рджौрд░ाрди рдмреЬे рдмाреЫाрд░ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди
рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд▓ोрдЧ рдЕрдкрдиी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЖрджाрди- рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं |
рд╕ैрд▓рд░ी (Salary)
рд╕ैрд▓рд░ी рд╢рдм्рдж рд▓ैрдЯिрди рднाрд╖ा рдХे рд╢рдм्рдж рд╕ैрд▓ेрд░िрдЕрдо (Salarium) рд╕े рдмрдиा рд╣ै | рдЬिрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै
рдирдордХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднुрдЧрддाрди | рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рдЬрд▓ рд╕े рдирдордХ рдмрдиाрдиा рдЬ्рдЮाрдд рдирд╣ीं рдеा
рдФрд░ рдЗрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЦрдиिрдЬ рдирдордХ рд╕े рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рдеा, рдЬ рдЙрд╕ рд╕рдордп рдк्рд░ाрдп: рджुрд░्рд▓рдн рдФрд░ рдЦрд░्рдЪीрд▓ा рдеा,
рдпрд╣ी рд╡рдЬрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рднुрдЧрддाрди рдХा рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиा |
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ (рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕)
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕
(рдЗрддिрд╣ाрд╕) рдХो рд╣рдо рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмिंрджुрдУं рд╕े рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं |
1. рдк्рд░ाрдЪीрди
рдХाрд▓ рдоें рд▓рдо्рдмी рджूрд░ी рддрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдкрд░िрд╡рд╣рди рдЬोрдЦिрдордкूрд░्рдг рд╣ोрддा рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡्рдпाрдкाрд░
рд╕्рдеाрдиीрдп рдмाрдЬाрд░ों рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдеा | рд▓ोрдЧ рддрдм рдЕ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧ рдоूрд▓рднूрдд
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУ рдЬैрд╕े рднोрдЬрди рдФрд░ рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рддे рдеे | рдХेрд╡рд▓ рдзрдиी рд▓ोрдЧ рд╣ी рдЖрднूрд╖рдг рдФрд░ рдорд╣ँрдЧे
рдкрд░िрдзाрди рдЦрд░ीрджрддे рдеे, рдФr рдЗрди्рд╣ीं рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрд▓ाрд╕ рдХी
рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЖрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ рдеा |
2. рд▓рдо्рдмी
рджूрд░ी рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдПрдХ рдЖрд░рдо्рднिрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд░ेрд╢рдо рдоाрд░्рдЧ рд╣ै, рдпे рдоाрд░्рдЧ 6000 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рд▓ंрдмे
рдеे рдЬो рд░ोрдо рдХो рдЪीрди рд╕े рдЬोреЬрддा рдеा | рд╡्рдпाрдкाрд░ी рднाрд░рдд, рдкрд░्рд╢िрдпा (рдИрд░ाрди) рдФрд░ рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा рдХे
рдордз्рдпрд╡рд░्рддी рд╕्рдеाрдиों рд╕े рдЪीрди рдоें рдмрдиे рд░ेрд╢рдо, рд░ोрдо рдХी рдКрди рд╡ рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдзाрддुрдУं рддрдеा рдЕрди्рдп
рдЕрдиेрдХ рдорд╣ँрдЧी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХрд░рддे рдеे |
3. рд░ोрдорди
рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрдЦंрдбрди рдХे рдмाрдж 12 рд╡ीं рдФрд░ 13 рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рджौрд░ाрди рдпूрд░ोрдкीрдп рд╡ाрдгिрдЬ्рдп
(рд╡्рдпाрдкाрд░) рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ | рд╕рдоुрдж्рд░рдЧाрдоी рдпुрдж्рдзрдкोрддों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдпूрд░ोрдк рдФрд░
рдПрд╢िрдпा рдХे рдмीрдЪ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдмреЭा рддрдеा рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рдЦोрдЬ рд╣ुрдИ |
4. 15рд╡ीं
рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рд╣ी рдпूрд░ोрдкीрдп рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे
рд╕ाрде рд╣ी рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдирдП рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ
рдЬिрд╕े рджाрд╕ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд╣ा рдЧрдпा | рдкूрд░्рддрдЧाрд▓िрдпों рдбрдЪो, рд╕्рдкेрдиिрд╢рд▓ोрдЧों рд╡ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЕрдл्рд░ीрдХी
рдоूрд▓рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдкрдХрдбा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдмрд▓рдкूрд░्рд╡рдХ, рдмाрдЧाрдиों рдоें рд╢्рд░рдо рд╣ेрддु рдирдП рдЦोрдЬे рдЧрдП
рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдкрд░िрд╡рд╣िрдд рдХिрдпा | рджाрд╕ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рджौрд░ाрди рдиीрд▓ाрдоी рдоें рдк्рд░ाрдп: рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे
рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ рджिрдпा рдеा | рдЙрдирдоें рд╕े рдмрд╣ुрддों рдиे рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рджोрдмाрд░ा рдирд╣ीं
рджेрдЦा |
рджाрд╕ рд╡्рдпाрдкाрд░ 200 рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рд╕рдордп рддрдХ рдПрдХ
рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд░рд╣ा | рдЬрдм рддрдХ рдХि рдпрд╣ 1792 рдоें рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдоें, 1807 рдоें рдЧ्рд░ेрдЯ рдм्рд░िрдЯेрди
рдоें рдФрд░ 1808 рдоें рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдкूрд░्рдгрд░ूрдкेрдг рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा |
5. рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ
рдХ्рд░ांрддि рдХे рдмाрдж, рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдЬैрд╕े- рдЕрдиाрдЬ, рдоाँрд╕, рдКрди рдХी рдоाँрдЧ рдмреЭी, рд▓ेрдХिрди рд╡िрдиिрд░्рдоाрдг рдХी
рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЙрдирдХा рдоौрдж्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдп рдШрдЯ рдЧрдпा |
рдФрдж्рдпोрдЧिрдХрдХृрдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХे рд░ूрдк
рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдЙрдд्рдкाрджों рдХा рдЖрдпाрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдоूрд▓्рдпрдкрд░рдХ рддैрдпाрд░ рдоाрд▓ рдХो рд╡ाрдкрд╕ рдЕрдиौрдж्рдпोрдЧीрдХृрдд
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХो рдиिрд░्рдпाрдд рдХрд░ рджिрдпा |
6. 19
рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдж्рдз рдоें, рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рджेрд╢
рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд░рд╣े рдФрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЧ्рд░ाрд╣рдХ рдмрди рдЧрдП |
7. рдк्рд░рдердо
рдФрд░ рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХे рджौрд░ाрди рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░ рд▓рдЧाрдП рдФрд░
рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрдП | рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдХे рд╕рдордп рдХे рджौрд░ाрди ‘рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡ рд╢ुрд▓्рдХ
рд╣ेрддु рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдордЭौрддा’ (GATT)
рдЬैрд╕ी рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдиे рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╢ुрд▓्рдХ рдШрдЯाрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХी | ‘рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡ рд╢ुрд▓्рдХ рд╣ेрддु
рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдордЭौрддा’ (GATT)
рдиाрдордХ рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ी рдмाрдж рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдИ |
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоें рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै | рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рд▓ाрднाрди्рд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै | рдпрджि
рд╡िрднिрди्рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдпा рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдоें рд╢्рд░рдо рд╡िрднाрдЬрди рддрдеा
рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг рдХो рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдПं | рд╣рд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдЬрди्рдо рджे рд╕рдХрддा
рд╣ै | рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд▓ाрдн,
рдкрд░िрдкूрд░рдХрддा рд╡ рд╣рд╕्рддांрддрд░рдгीрдпрддा рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕िрдж्рдзांрддीрдп рд░ूрдк рд╕े
рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рднाрдЧीрджाрд░ों рдХो рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП |
рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдордп рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░, рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ
рд╕ंрдЧрдарди рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХी рд╡िрджेрд╢ рдиीрддि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै | рд╕ुрд╡िрдХрд╕िрдд рдкрд░िрд╡рд╣рди
рддрдеा рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдпुрдХ्рдд рдХोрдИ рднी рджेрд╢ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕े
рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ाрднों рдХो рдЫोреЬрдиें рдХा рдЗрдЪ्рдЫुрдХ
рдирд╣ीं рд╣ैं |
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдЖрдзाрд░ों (рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдЖрдзाрд░ों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг)
(I.)
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдоें
рднिрди्рдирддा: :
рднौрддिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬैрд╕े рдХि рднूрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЙрдЪ्рдЪाрд╡рдЪ,
рдоृрджा рд╡ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоें рднिрди्рдирддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЕрд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд╡िрддрд░िрдд
рд╣ैं | рдЬो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं | рдЗрдирдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд╡рд░्рдгрди рдиिрдо्рди
рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╣ै |
(рдХ.)
рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрди
рдЖрдзाрд░ рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдзрд░ाрддрд▓ीрдп рд╡िрднिрди्рдирддाрдПं рдлрд╕рд▓ों рд╡ рдкрд╢ुрдУं рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा
рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै | рдиिрдо्рди рднूрдоिрдпों рдоें рдХृрд╖ि –рд╕ंрднाрд╡्рдпрддा рдЕрдзिрдХ рд╣ोрддी рд╣ै | рдкрд░्рд╡рдд
рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рдЖрдХृрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдкрд░्рдпрдЯрди рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрддे рд╣ैं |
(рдЦ.)
рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдкूрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें
рдЕрд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд╡िрддрд░िрдд рд╣ै | рдЦрдиिрдЬ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЖрдзाрд░
рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै |
(рдЧ.)
рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХिрд╕ी рджिрдП рд╣ुрдП рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рдоें рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдкाрджрдк рд╡ рд╡рди्рдп рдЬाрдд рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै | рдпрд╣
рд╡िрднिрди्рди рдЙрдд्рдкाрджों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै | рдЙрджाрд╣рд░рдгрдд: рдКрди-рдЙрдд्рдкाрджрди рдаंрдбे
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╣ी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै; рдХेрд▓ा, рд░рдмреЬ рддрдеा рдХрд╣рд╡ा рдЙрд╖्рдг рдХрдЯिрдмंрдзीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╣ी
рдЙрдЧ рд╕рдХрддे рд╣ैं |
(II.)
рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХाрд░рдХ
рд╡िрднिрди्рди
рджेрд╢ों рдоें рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдЖрдХाрд░, рд╡िрддрд░рдг рддрдеा рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे
рдк्рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдоाрдд्рд░ा рдкрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं
|
(рдХ.)
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░рдХ
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ
рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдоें рдоें рдХрд▓ा рддрдеा рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдк рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП рд╣ै | рдЬिрди्рд╣ें
рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рд╕рд░ाрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै | рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЪीрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдкाрджिрдд рдЙрдд्рддрдо рдХोрдЯी рдХा
рдкॉрд░्рд╕рд▓िрди (рдЪीрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдмрд░्рддрди) рддрдеा рдм्рд░ोрдХेрдб (рдХिрдордЦाрдм-рдЬрд░ीрджाрд░ рдпा рдмूрдЯेрджाрд░ рдХрдкреЬा) |
рдИрд░ाрди рдХे рдХाрд▓ीрди рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै | рдЬрдмрдХि рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХा рдЪрдореЬे рдХा рдХाрдо рдФрд░ рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпाрдИ
рдмрдЯिрдХ (рдЫींрдЯ рд╡ाрд▓ा) рд╡рд╕्рдд्рд░ рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рд╣ै |
(рдЦ.)
рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдЖрдХाрд░
рд╕рдШрди
рдмрд╕ाрд╡ рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдЖंрддрд░िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЕрдзिрдХ рд╣ै рдЬрдмрдХि рдмाрд╣्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрдо рдкрд░िрдоाрдг рд╡ाрд▓ा
рд╣ोрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдХृрд╖ीрдп рдФрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдЙрдд्рдкाрджों рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧ рд╕्рдеाрдиीрдп рдмाрдЬाрд░ों рдоें
рд╣ी рдЦрдк рдЬाрддा рд╣ै | рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓े рдЖрдпाрддिрдд рдЙрдд्рдкाрджों рдХी
рдоाँрдЧ рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै | рдХ्рдпोंрдХि рдиिрдо्рди рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдХे рд╕ाрде рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рд╣ी
рдорд╣ँрдЧी рдЖрдпाрддिрдд рд╡рд╕्рддुрдПँ рдЦрд░ीрдж рдкाрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ोрддे рд╣ै |
(III.) рдЖрд░्рдеिрдХ
рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдк्рд░ाрд╡рд╕्рдеा:
рджेрд╢ों рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ
рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╡िрднिрди्рди рдЕрд╡рд╕्рдеाрдУं рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рд╕्рд╡рднाрд╡ (рдк्рд░рдХाрд░) рдмрджрд▓ рдЬाрддा
рд╣ै | рдХृрд╖ि рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджेрд╢ों рдоें, рд╡िрдиिрд░्рдоाрдг рдХी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рд▓िрдП рдХृрд╖ि
рдЙрдд्рдкाрджों рдХा рд╡िрдиिрдордп рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдорд╢ीрдирд░ी рдФрд░ рдиिрд░्рдоिрдд
рдЙрдд्рдкाрджों рдХा рдиिрд░्рдпाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдЕрди्рдп рдХрдЪ्рдЪे рдкрджाрд░्рдеों рдХा рдЖрдпाрдд рдХрд░рддे рд╣ैं |
(IV.) рд╡िрджेрд╢ी
рдиिрд╡ेрд╢ рдХी рд╕ीрдоा :
рд╡िрджेрд╢ी
рдиिрд╡ेрд╢ рд╡िрдХाрд╕ рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдмреЭाрд╡ा рджे рд╕рдХрддा рд╣ै | рдЬिрдирдХे рдкाрд╕ рдЦрдирди, рдк्рд░рд╡ेрдзрди
рдж्рд╡ाрд░ा рддेрд▓ рдЦрдирди , рднाрд░ी рдЕрднिрдпांрдд्рд░िрдХी, рдХाрда рдХрдмाреЬ рддрдеा рдмाрдЧрд╡ाрдиी рдХृрд╖ि рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдкूँрдЬी рдХा рдЕрднाрд╡ рд░рд╣рддा рд╣ै | рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓
рджेрд╢ों рдоें рдРрд╕े рдкूँрдЬी рдк्рд░рдзाрди рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЦाрдж्рдп
рдкрджाрд░्рдеों, рдЦрдиिрдЬों рдХा рдЖрдпाрдд рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рдЕрдкрдиे рдиिрд░्рдоिрдд рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рд▓िрдП
рдмाрдЬाрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं | рдпрд╣ рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдЪрдХ्рд░ рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдкрд░िрдоाрдг рдХो рдЖрдЧे
рдмреЭाрддा рд╣ै |
(V.)
рдкрд░िрд╡рд╣рди:
рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдоें рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХे рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдФрд░ рд╕рдоुрдЪिрдд
рд╕ाрдзрдиों рдХा рдЕрднाрд╡ рд╕्рдеाрдиीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХрд░рддा рдеा | рдХेрд╡рд▓ рдЙрдЪ्рдЪ
рдоूрд▓्рдпों рд╡ाрд▓ी рд╡рд╕्рддुрдУं, рдЬैрд╕े –рд░рдд्рди , рд░ेрд╢рдо рддрдеा рдорд╕ाрд▓े рдХा рд▓рдо्рдмी рджूрд░िрдпों рддрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░
рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा | рд░ेрд▓, рд╕рдоुрдж्рд░ी рддрдеा рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ीрддрди рддрдеा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг
рдХे рдмेрд╣рддрд░ рд╕ाрдзрдиों рдХे рд╕ाрде, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдиे рд╕्рдеाрдиिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рд╣ै |
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди, рдПрдХ рджेрд╢ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрди्рдп рджेрд╢ों
рдХो рдЖрдпाрдд рдПрд╡ं рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдиिрд░्рдпाрдд рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рдПрд╡ं рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рдоाрдд्рд░ा (рдкрд░िрдоाрдг) рдХा
рдк्рд░рд▓ेрдЦрди рдХрд░рддा рд╣ै | рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рджो рддрд░ीрдХों рд╕े рджрд░्рд╢ाрдпा рдЬाрддा рд╣ै |
(I.) рдзрдиाрдд्рдордХ
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди
рдпрджि рдиिрд░्рдпाрдд рдХा рдоूрд▓्рдп, рдЖрдпाрдд рдХे рдоूрд▓्рдп рдХी рддुрд▓рдиा
рдоें рдЕрдзिрдХ рд╣ै рддो рджेрд╢ рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдзрдиाрдд्рдордХ рдпा рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ै |
(II.) рдЛрдгाрдд्рдордХ
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди
рдпрджि рдЖрдпाрдд рдХा рдоूрд▓्рдп, рдиिрд░्рдпाрдд рдоूрд▓्рдп рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा
рдЕрдзिрдХ рд╣ै рддो рджेрд╢ рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдЛрдгाрдд्рдордХ рдпा рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рд╣ै |
рд╡्рдпाрдкाрд░
рд╕ंрддुрд▓рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡
рдПрдХ рджेрд╢ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди
рдПрд╡ं рднुрдЧрддाрди рд╕ंрддुрд▓рди рдХे рдЧंрднीрд░ рдиिрд╣िрддाрд░्рде рд╣ोрддे рд╣ै | рдПрдХ рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдХा
рдЕрд░्рде рд╣ोрдЧा рдХि рджेрд╢ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдХ्рд░рдп (рдЦрд░ीрджрдиे) рдкрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпрдп рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрддрдиा рдХि рд╡рд╣
рдЕрдкрдиे рд╕ाрдоाрдиों рдХे рд╡िрдХ्рд░рдп (рдмेрдЪрдиे) рд╕े рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै | рдпрд╣ рдЕंрддिрдо рд░ूрдк рдоें рд╡िрдд्рддीрдп
рд╕ंрдЪрдп (рдзрди рдХे рднंрдбाрд░) рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдХो рдЕрднिрдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै |
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдк्рд░рдХाрд░
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рджो рдк्рд░рдХाрд░ों рдоें
рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЬ рд╕рдХрддा рд╣ै | рдж्рд╡िрдкाрд░्рд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рддрдеा рдмрд╣ुрдкाрд░्рд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░
(I.)
рдж्рд╡िрдкाрд░्рд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░
рдж्рд╡िрдкाрд░्рд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рджो рджेрд╢ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ
рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ाрде рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै | рдЖрдкрд╕ рдоें рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े
рд╕рд╣рдорддि рдХрд░рддे рд╣ैं | рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде рджेрд╢ ‘рдХ' рдХुрдЫ рдХрдЪ्рдЪे рдкрджाрд░्рде рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕
рд╕рдордЭौрддे рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдордд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि рджेрд╢ ‘рдЦ’ рдХुрдЫ рдЕрди्рдп рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЦрд░ीрджेрдЧा
рдЕрдерд╡ा рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдХोрдИ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рджेрдЧा |
(II.) рдмрд╣ुрдкाрд░्рд╢्рд╡िрдХ
рд╡्рдпाрдкाрд░
рдиाрдо
рд╕े рд╣ी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдмрд╣ुрдкाрд░्рд╢्рд╡िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрде
рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै | рд╡рд╣ी рджेрд╢ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рдЖрдкрд╕ рдоें
рдиिрд░्рджिрд╖्рдЯ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рдЖрдпाрдд рдФрд░ рдиिрд░्рдпाрдд рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣рдорддि рд░рдЦрддे рд╣ैं | рджेрд╢ рдХुрдЫ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ
рд╕ाрдЭेрджाрд░ों рдХो ‘рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░’ (Most Favorable Country) рдХी рд╕्рдеिрддि рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै |
рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рд╕्рдеिрддि
рд╡्рдпाрдкाрд░
рд╣ेрддु рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХो рдЦोрд▓рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЕрдерд╡ा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХे
рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै | рдпрд╣ рдХाрд░्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдЕрд╡рд░ोрдзों рдЬैрд╕े рд╕ीрдоा рд╢ुрд▓्рдХ рдХो рдШрдЯाрдХрд░ рдХिрдпा
рдЬाрддा рд╣ै |
рдШрд░ेрд▓ू
рдЙрдд्рдкाрджों рдПрд╡ं рд╕ेрд╡ाрдУं рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рд╕рднी рд╕्рдеाрдиों рд╕े
рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдорддि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै |
рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг
рдФрд░ рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХो рдЙрди рдкрд░ рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдеोрдкрддे рд╣рдП
рддрдеा рдЙрди्рд╣ें рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕рдоाрди рдЕрд╡рд╕рд░ рди рджेрдХрд░ рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं
рдкрд░िрд╡рд╣рди
рдПрд╡ं рд╕ंрдЪाрд░ рддंрдд्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд╡рд╕्рддुрдПँ рдПрд╡ं рд╕ेрд╡ाрдПँ рдкрд╣рд▓े рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рддीрд╡्рд░ рдЧрддि
рд╕े рдПрд╡ं рджूрд░рд╕्рде рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрддी рд╣ै |
рдХिрди्рддु
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕рдо्рдкрди्рди рджेрд╢ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдмाрдЬाрд░ों рдХी рдУрд░ рдирд╣ीं рд▓े
рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП , рдмрд▓्рдХि рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдХो рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рдпं рдХे рдмाрдЬाрд░ों рдХो рд╡िрджेрд╢ी рдЙрдд्рдкाрджों
рд╕े рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦें |
рджेрд╢ों
рдХो рднी рдбंрдк рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рд╕े рд╕рддрд░्рдХ рдХी
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рд╕्рддे рдоूрд▓्рдп рдХी рдбंрдк рдХी рдЧрдИ
рд╡рд╕्рддुрдПँ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрджрдХों рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪा
рд╕рдХрддी рд╣ै |
рдбंрдк рдХрд░рдиा
рд▓ाрдЧрдд
рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рднिрди्рди –рднिрди्рди рдХाрд░рдгों рд╕े рдЕрд▓рдЧ –рдЕрд▓рдЧ рдХीрдордд рдХी рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдХो
рджो рджेрд╢ों рдоें рд╡िрдХ्рд░рдп рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдеा рдбंрдк рдХрд░рдиा рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै |
рджेрд╢ों
рдХो рднी рдбंрдк рдХी рдЧрдИ рд╡рд╕्рддुрдУं рд╕े рд╕рддрд░्рдХ рдХी
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рд╕्рддे рдоूрд▓्рдп рдХी рдбंрдк рдХी рдЧрдИ
рд╡рд╕्рддुрдПँ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрджрдХों рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪा
рд╕рдХрддी рд╣ै |
рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO) (рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO)рдХी рднूрдоिрдХा )
рд╡िрд╢्рд╡
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди
1948 рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХो рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ीрдоा рд╢ुрд▓्рдХ рдФрд░
рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЕрди्рдп рдмाрдзाрдУं рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░рд╡ाрдиे рд╣ेрддु рдХुрдЫ рджेрд╢ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдирд░рд▓ рдРрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ
рдСрди рдЯ्рд░ेрдб рдПрдг्рдб рдЯैрд░िрдл (GATT) рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЧрдпा | рд╕рди् 1994 рдоें рдЬрдирд░рд▓ рдПрдЧ्рд░ीрдоेंрдЯ рдСрди рдЯ्рд░ेрдб рдПрдг्рдб рдЯैрд░िрдл (GATT) рдХे рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे рдмीрдЪ рдоुрдХ्рдд рдПрд╡ं рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдмреЭाрдиे, рдк्рд░ोрди्рдирдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ
рд╕्рдеाрдИ рд╕ंрд╕्рдеा рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХिрдпा | рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬрдирд╡рд░ी 1995 рдоें GATT рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा | рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдХा
рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдЬिрдиेрд╡ा, рд╕्рд╡िрдЯ्реЫрд░рд▓ैंрдб рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै рдФрд░ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें 104 рджेрд╢ рдЗрд╕рдХे рд╕рджрд╕्рдп рд╣ै | рднाрд░рдд рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдХे
рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд╕рджрд╕्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд░рд╣ा рд╣ै |
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO) рдХी рднूрдоिрдХा
1. рд╡िрд╢्рд╡
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдПрдХ рдоाрдд्рд░ рдРрд╕ा
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЧрдарди рд╣ै рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे рдордз्рдп рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдиिрдпрдоों рдХा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै
|
2. рдпрд╣
рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкी рд╡्рдпाрдкाрд░ рддंрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдиिрдпрдоों
рдХो рдиिрдпрдд рдХрд░рддा рд╣ै |
3. рдпрд╣
рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ों рдХे рдордз्рдп рд╡िрд╡ाрджों рдХा рдиिрдкрдЯाрд░ा рдХрд░рддा рд╣ै |
4. рдпрд╣
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░ рдПрд╡ं рдмैंрдХिंрдЧ рдЗрдд्рдпाрджि рд╕ेрд╡ाрдУं рдХो рднी рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдХрд░рддा рд╣ै |
5. рдпрд╣
рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпों рдоे рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै |
6. рд╡िрд╢्рд╡
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рд╕ेрд╡ाрдУं рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рднी рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рддा рд╣ैं |
рд╡िрд╢्рд╡
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO)рдХी
рдЖрд▓ोрдЪрдиा
рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO) рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдпा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдЧрдпा
рд╣ै рдЬो рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे
рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рд╣ै | рдЗрд╕ рдкрд░ рддрд░्рдХ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░
рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХे рдЬीрд╡рди рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдо्рдкрди्рди рдирд╣ीं рдмрдиाрддा |
рдзрдиी рджेрд╢ों рдХो рдЕрдзिрдХ рдзрдиी рдмрдиाрдХрд░ рдпрд╣ рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЧрд░ीрдм рдФрд░ рдЕрдоीрд░ рдХे рдмीрдЪ рдЦाрдИ рдХो рдмреЭा
рд░рд╣ा рд╣ै | рдРрд╕ा рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди рдоें рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рджेрд╢ рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे
рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рд╣िрддों рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं | рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЕрдиेрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдиे
рдЕрдкрдиे рдмाрдЬाрд░ों рдХो рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХे рдЙрдд्рдкाрджों рдХे рд▓िрдП рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдирд╣ीं рдЦोрд▓ा рд╣ै | рдпрд╣ рднी
рдПрдХ рддрд░्рдХ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╢्рд░рдоिрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░, рдмाрд▓ рд╢्рд░рдо рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЧрдИ рд╣ै |
рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕рдоूрд╣
рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕рдоूрд╣ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рдорджों рдоें
рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕ाрдоीрдк्рдп, рд╕рдорд░ूрдкрддा рдФрд░ рдкूрд░рдХрддा рдХे рд╕ाрде рджेрд╢ों рдХे рдордз्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдмреЭाрдиे рдПрд╡ं
рд╡िрдХाрд╢рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рд▓рдЧे рдк्рд░рддिрдмंрдзों рдХो рд╣рдЯाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдоे
рдЖрдП рд╣ैं | рдЖрдЬ 120 рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕рдоूрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे 52 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рддे рд╣ै | рдЗрди
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕рдоूрд╣ों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЕंрддрдд: рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдЧрддि рджेрдиे рдоें рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрдЧрдардиों
рдХे рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ुрдЖ рд╣ै |
рдпрдж्рдпрдкि рдпे рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ों рдоें
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╢ुрд▓्рдХ рдХो рд╣рдЯा рджेрддे рд╣ैं рддрдеा рдоुрдХ्рдд
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрддे рд╣ैं | рд▓ेрдХिрди рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕рдоूрд╣ों рдХे рдмीрдЪ
рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рд░рд╣рдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै |
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдорд▓े (рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░
рдХे рдк्рд░рднाрд╡)
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдорд▓ों (рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдк्рд░рднाрд╡ों) рдХो рд╣рдо
рдиिрдо्рди рд▓िрдЦिрдд рдмिंрджुрдУं рд╕े рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं |
1. рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рд╣ोрдиा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै | рдпрджि рдпрд╣ рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░, рд░рд╣рди рд╕рд╣рди рдХे рд╕्рддрд░, рд╡рд╕्рддुрдУं рдПрд╡ं рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рд╡िрд╢्рд╡
рд╡्рдпाрдкी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा, рдХीрдорддों рдФрд░ рд╡ेрддрди рдХा рд╕рдоाрдиीрдХрд░рдг, рдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░рд╕्рдлुрд░рдг рдХो
рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै |
2. рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░ рджेрд╢ों рдХे рд▓िрдП рд╣ाрдиिрдХाрд░рдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै рдпрджि рдпрд╣ рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा, рд╡िрдХाрд╕
рдХे рдЕрд╕рдоाрди рд╕्рддрд░, рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рддिрдж्рд╡ंрдж्рд╡िрддा рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рд╣ै
|
3. рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдиेрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं | рдпрд╣ рд╕ाрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рдХрд▓्рдпाрдг рдЗрдд्рдпाрджि рд╕рднी рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै |
4. рдЬैрд╕े
–рдЬैрд╕े рджेрд╢ рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзी рдмрдирддे рдЬ рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдмреЭрддा рдЬ рд░рд╣ा рд╣ै |рдЬिрд╕рд╕े рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рдХी рджрд░ рдЙрдирдХे рдкुрдирд░्рднрд░рдг рдХी рджрд░ рд╕े
рддीрд╡्рд░ рд╣ोрддी рд╣ै | рдкрд░िрдгाрдо рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╕рдоुрдж्рд░ी рдЬीрд╡рди рднी рддीрд╡्рд░рддा рд╕े рдирд╖्рдЯ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै | рд╡рди рдХाрдЯे рдЬ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдирджी рдмेрд╕िрди рдиिрдЬी рдкेрдп рдЬрд▓ рдХंрдкрдиिрдпों рдХो рдмेрдЪे рдЬ
рд░рд╣े рд╣ैं | рддेрд▓ рдЧैрд╕ рдЦрдирди, рдФрд╖рдзि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдмрд╣ुрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рдиिрдЧрдо рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╣рд░ рдХीрдордд рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдХाрд░्рдпों рдХो рдмреЭाрдП рд░рдЦрддी рд╣ै |
5. рдЙрдирдХी
рдХाрд░्рдп рдкрдж्рдзрддि рд╕рддрдд рдкोрд╖рдгीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдоाрдирдХों рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдирд╣ीं рдХрд░рддी | рдпрджि рд╕ंрдЧрдарди рдХेрд╡рд▓
рд▓ाрдн рдмрдиाрдиे рдХी рдУрд░ рдЙрди्рдоुрдЦ рд░рд╣рддे рд╣ैं рдФрд░
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рддрдеा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдз्рдпाрди рдирд╣ीं рджेрддे рддो рдпрд╣ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП
рдЗрд╕рдХे рдЧрд╣рд░े рдиिрд╣िрддाрд░्рде рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं |
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓ाрдн
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рд╣ोрдиा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рдиिрдо्рди рд▓िрдЦिрдд рд▓ाрдн
рд╣ै |
1) рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै |
2) рдЙрдд्рдкाрджрди
рдХा рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░
3) рдЙрдЪ्рдЪ рд░рд╣рди –рд╕рд╣рди рдХे рд╕्рддрд░
4) рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдиेрдХ рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं |
5) рд╡рд╕्рддुрдУं
рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा
6) рдХीрдорддों
рдПрд╡ं рд╡ेрддрди рдХा рд╕рдоाрдиीрдХрд░рдг
7) рдЬ्рдЮाрди
рд╡ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рд╖्рдлुрдХрд░рдг
рдкрдд्рддрди рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░
рдкрдд्рддрди
рдХे рдк्рд░рдХाрд░
рд╕ाрдоाрди्рдпрдд:
рдкрдд्рддрди рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ँрднाрд▓े рдЧрдП рдпाрддाрдпाрдд рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░
рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै |
рдиिрдкрдЯाрдП рдЧрдП рдиौ рднाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкрдд्рддрдиों рдХे рдк्рд░рдХाрд░
(рдХ.) рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ
рдкрдд्рддрди : рдпे
рдкрдд्рддрди рдеोрдХ рдиौрднाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХृрдд рд╣ोрддे рд╣ैं | рдЬैрд╕े рдЕрдиाрдЬ, рдЪीрдиी, рдЕрдпрд╕्рдХ рддेрд▓, рд░рд╕ाрдпрди
рдФрд░ рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрджाрд░्рде |
(рдЦ.) рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ
рдкрдд्рддрди : рдпे рдкрдд्рддрди рд╕ाрдоाрди्рдп рдиौрднाрд░ рд╕ंрд╡ेрд╖्рдЯिрдд рдЙрдд्рдкाрджों
рддрдеा рддрдеा рд╡िрдиिрд░्рдоिрдд рд╡рд╕्рддुрдУं рдХा рдиिрдкрдЯाрди рдХрд░рддे рд╣ै | рдпे рдкрдд्рддрди рдпाрдд्рд░ी –рдпाрддाрдпाрдд рдХा рднी
рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рддे рд╣ैं |
(рдЧ.) рд╡िрд╕्рддृрдд
рдкрдд्рддрди : рдпे рдкрдд्рддрди рдмреЬे рдкрд░िрдоाрдг рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рдиौрднाрд░ рдХा
рдеोрдХ рдоें рдк्рд░рдмंрдз рдХрд░рддे рд╣ैं | рд╕ंрд╕ाрд░ рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рдорд╣ाрди рдкрдд्рддрди рд╡िрд╕्рддृрдд рдкрдд्рддрдиों рдХे рд░ूрдк
рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं |
рдЕрд╡рд╕्рдеिрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрдд्рддрдиों рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдЖंрддрд░рдкों
(рдХ.) рдЕрди्рддрд░्рджेрд╢ीрдп
рдкрдд्рддрди :
рдпे рдкрдд्рддрди рд╕рдоुрдж्рд░ी рддрдЯ рд╕े рджूрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं
| рдпे рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕े рдПрдХ рдирджी рдЕрдерд╡ा рдирд╣рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬुреЬे рд╣ोрддे рд╣ै | рдпे рдкрдд्рддрди рдЪौрд░рд╕ рддाрд▓ рд╡ाрд▓े
рдЬрд╣ाрдЬ рдпा рдмрдЬрд░े рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдЧрдо्рдп рд╣ोрддे рд╣ैं | рдЙрджाрд╣рд░рдгрд╕्рд╡рд░ूрдк: рдоाрдирдЪेрд╕्рдЯрд░ рдПрдХ рдирд╣рд░ рд╕े рдЬुреЬा
рд╣ै; рдоेंрдлिрд╕ рдоिрд╕ीрд╕िрдкी рдирджी рдкрд░ рдЕрдм рд╕्рдеिрдд рд╣ै ; рд░ाрдЗрди рдХे рдЕрдиेрдХ рдкрдд्рддрди рд╣ै рдЬैрд╕े –рдоैрдирд╣ीрдо рддрдеा рдб्рдпूрд╕рдмрд░्рдЧ; рдФрд░ рдХोрд▓рдХाрддा рд╣ुрдЧрд▓ी
рдирджी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै рдЬो рдЧंрдЧा рдирджी рдХी рдПрдХ рд╢ाрдЦा рд╣ै |
(рдЦ.) рдмाрд╣्рдп
рдкрдд्рддрди :
рдпे
рдЧрд╣рд░े рдЬрд▓ рдХे рдкрдд्рддрди рд╣ैं рдЬो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдкрдд्рддрди рд╕े рджूрд░ рдмрдиे рд╣ोрддे рд╣ैं | рдпे рдЙрди рдЬрд╣ाрдЬों рдХो
рдЕрдкрдиे рдмреЬे рдЖрдХाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рдЕрдХ्рд╖рдо рд╣ै рдХो рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдХे рдкैрддृрдХ рдкрдд्рддрдиों рдХो
рд╕ेрд╡ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं | рдЙрджाрд╣рд░рдгрд╕्рд╡рд░ूрдк
рдРрдеेрди्рд╕ рддрдеा рдпूрдиाрди рдоें рдЗрд╕рдХे рдмाрд╣्рдп рдкрдд्рддрди рдкिрд░ेрдЗрдпрд╕ рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯी рдХा рд╕ंрдпोрдЬрди рд╣ै
|
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯीрдХृрдд рдХाрд░्рдпрдХрд▓ाрдкों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрдд्рддрдиो рдХे рдк्рд░рдХाрд░
(рдХ.) рддैрд▓
рдкрдд्рддрди :
рдпे рдкрдд्рддрди рддेрд▓ рдХे рдк्рд░рдХ्рд░рдордг рдФрд░ рдиौ-рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХा
рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ै | рдЗрдирдоें рд╕े рдХुрдЫ рдЯैंрдХрд░ рдкрдд्рддрди рд╣ै
рддрдеा рдХुрдЫ рддेрд▓ рд╢ोрдзрди рдкрдд्рддрди рд╣ै | рд╡ेрдиेрдЬुрдПрд▓ा рдоें рдоाрд░ाрдХाрдЗрдмो, рдЯ्рдпूрдиीрд╢िрдпा рдоें
рдРрд╕्рд╕рдЦीрд░ा, рд▓ेрдмрдиाрди рдоें рдд्рд░िрдкोрд▓ि рдЯैंрдХрд░ рдкрдд्рддрди рд╣ै | рдкрд░्рд╢िрдпा рдХी рдЦреЬी рдкрд░ рдЕрдмाрджाрди рдПрдХ
рддेрд▓рд╢ोрдзрди рдкрдд्рддрди рд╣ै |
(рдЦ.) рдоाрд░्рдЧ
рдкрдд्рддрди (рд╡िрд╢्рд░ाрдо рдкрдд्рддрди):
рдпे рдРрд╕े рдкрдд्рддрди рд╣ै рдЬो рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдоुрдЦ्рдп рд╕рдоुрдж्рд░ी
рдоाрд░्рдЧों рдкрд░ рд╡िрд╢्рд░ाрдо рдХेंрдж्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं | рдЬрд╣ाँ рдкрд░ рдЬрд╣ाреЫ рдкुрди: рдИंрдзрди
рднрд░рдиे, рдЬрд▓ рднрд░рдиे рддрдеा рдЦाрдж्рдп рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ंрдЧрд░ рдбाрд▓ा рдХрд░рддे рдеे | рдмाрдж рдоें, рд╡े
рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдкрдд्рддрдиों рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рдЧрдП | рдЕрджрди, рд╣ोрдиोрд▓ूрд▓ू рддрдеा рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рдЗрд╕рдХे рдЕрдЪ्рдЫे
рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं |
(рдЧ.) рдкैрдХेрдЯ
рд╕्рдЯेрд╢рди (рдлेрд░ी-рдкрдд्рддрди):
рдЗрди्рд╣ें рдлेрд░ी рдкрдд्рддрди рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै |
рдпे рдкैрдХेрдЯ рдкрдд्рддрди рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЫोрдЯी рджूрд░िрдпों рдХो рддे рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬрд▓ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдЖрд░
рдкाрд░ рдбाрдХ рддрдеा рдпाрдд्рд░िрдпों рдХे рдкрд░िрд╡рд╣рди (рдЖрд╡ाрдЧрдорди) рд╕े рдЬुреЬे рд╣ोрддे рд╣ैं | рдпे рд╕्рдЯेрд╢рди рдЬोреЬों рдоें
рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдХि рд╡े рдЬрд▓ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЖрд░ рдкाрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдХे рд╕ाрдордиे рд╣ोрддे рд╣ैं
| рдЙрджाрд╣рд░рдгрд╕्рд╡рд░ूрдк рдЗंрдЧ्рд▓िрд╢ рдЪैрдирд▓ рдХे рдЖрд░ рдкाрд░ рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рдбोрд╡рд░ рддрдеा реЮ्рд░ांрд╕ рдоें рдХैрд▓ाрдЗрд╕
рдкрдд्рддрди рд╣ैं |
(рдШ.) рдЖрди्рдд्рд░рдкो
рдкрдд्рддрди :
рдпे рд╡े рдПрдХрдд्рд░рдг рдХेंрдж्рд░ рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों
рд╕े рдиिрд░्рдпाрдд рд╣ेрддु рд╡рд╕्рддुрдПँ рд▓ाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं | рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рдПрд╢िрдпा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЖрди्рдд्рд░рдкो рдкрдд्рддрди
рд╣ै | рд░ोрдЯрд░реЬрдо рдпूрд░ोрдк рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рдХोрдкेрдирд╣ेрдЧेрди рдмाрд▓्рдЯिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдЖрди्рдд्рд░рдкो рдкрдд्рддрди
рд╣ैं |
(рдЩ.) рдиौрд╕ेрдиा
рдкрдд्рддрди :
рдпे
рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдорд░िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХे рдкрдд्рддрди рд╣ैं рдпे рдкрдд्рддрди
рдпुрдж्рдзрдХ рдЬрд╣ाрдЬों рдХो рд╕ेрд╡ाрдПँ рджेрддे рд╣ैं рддрдеा рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдорд░рдо्рдордд рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ рдЪрд▓ाрддे рд╣ैं |
рдХोрдЪ्рдЪि рддрдеा рдХाрд░рд╡ाреЬ рднाрд░рдд рдоें рдРрд╕े рдкрдд्рддрдиों рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं |
рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕рдоूрд╣ों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд▓ाрдн
1.
рдЗрди рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╕рджрд╕्рдп
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдиे рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╢ुрд▓्рдХ рдХो рд╣рдЯрдХрд░ рдоुрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдмреЭाрд╡ा рджिрдпा рд╣ै |
2.
рд╡िрд╢्рд╡ рдмाрдЬाрд░ рдоें рджेрд╢ों рдХो рдПрдХ
рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕рдоूрд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдмрдЬाрдп рдЕрдзिрдХ рддाрдХрдд рдоिрд▓рддी рд╣ै |
3.
рдпे рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕рдорд╣ू рдк्рд░ाрджेрд╢िрдХ
рд╡िрд╢िрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░, рдЙрдЪ्рдЪ рд░рд╣рди рд╕рд╣рди рдХे рд╕्рддрд░, рд╡рд╕्рддुрдУं рд╡ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХी
рд╡िрд╢्рд╡рд╡्рдпाрдкी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा, рдХीрдорддों рдФрд░ рд╡ेрддрди рдХा рд╕рдоाрдиीрдХрд░рдг, рдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди
рджेрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं |